Quá khứ của jump: jumped, cụm ba phụ âm /mpt/ và những nghĩa không còn là nhảy
Trên trang này
Bạn đang nghe chép chính tả một bản tin ngắn về thị trường. Người đọc buông ra một câu, bạn chép "Prices jump nearly ten percent last quarter", rồi tự thấy câu mình vừa viết lệch thì. Câu thật là "Prices jumped nearly ten percent last quarter". Trả lời gọn trước đã: jump là động từ có quy tắc, quá khứ đơn là jumped, và quá khứ phân từ cũng là jumped. Không có jumpped hai chữ p, không có jampt, chỉ thêm -ed.
Jump khó ở hai chỗ mà bảng chia động từ không đụng tới. Thứ nhất, jumped kết thúc bằng ba phụ âm chồng lên nhau là /m/, /p/, /t/, và tiếng Việt không có bất cứ tổ hợp nào như vậy ở cuối từ, nên miệng người Việt tự lược bớt còn tai người Việt tự nghe thiếu. Thứ hai, jump đã đi rất xa khỏi nghĩa nhảy: trong tin tức, trong họp hành, trong hội thoại đời thường, jumped thường nói về giá tăng vọt, về việc chen ngang, về việc vội kết luận, và những nghĩa đó chiếm phần lớn số lần bạn gặp từ này.
Bài này đi hết chuỗi đó: bảng dạng của jump, vì sao stop thì gấp đôi chữ p mà jump thì không, ranh giới giữa jump với leap và hop, bộ phrasal verb khá dày của nó, và phần quan trọng nhất với người luyện nghe là cụm /mpt/ vang lên thế nào khi người bản xứ nói ở tốc độ bình thường.
- Bảng dạng của jump, và vì sao không gấp đôi chữ p
- Jumped đứng ở đâu, và jump khác leap chỗ nào
- Nghe jumped trong câu nói thật
- Cụm hay gặp với jumped
- Lỗi người Việt hay mắc với jump
- Bài tập nhanh
- Câu hỏi thường gặp
Bảng dạng của jump, và vì sao không gấp đôi chữ p
Năm dạng, gọn trong một bảng. Cột phiên âm ghi theo giọng Mỹ, giọng Anh ở từ này gần như không lệch.
| Dạng | Từ | Phiên âm | Ví dụ ngắn |
|---|---|---|---|
| Nguyên thể (V1) | jump | /dʒʌmp/ | Kids jump on the bed. |
| Ngôi thứ ba số ít | jumps | /dʒʌmps/ | He jumps rope daily. |
| Quá khứ đơn (V2) | jumped | /dʒʌmpt/ | She jumped over it. |
| Quá khứ phân từ (V3) | jumped | /dʒʌmpt/ | Prices have jumped again. |
| Hiện tại phân từ | jumping | /ˈdʒʌmpɪŋ/ | They are jumping in. |
Nói thẳng luôn: jump là động từ có quy tắc. Người tra quá khứ của jump thường tra vì hai lý do. Một là nghi nó có dạng lạ kiểu run với ran hay swim với swam, vì cả ba đều là động từ chỉ chuyển động cơ thể. Hai là không chắc phải viết jumped hay jumpped. Câu trả lời cho cả hai đều gọn: chỉ có jumped, một chữ p.
Chuyện gấp đôi phụ âm đáng nói kỹ hơn, vì đây là chỗ người học sai nhiều mà lại sửa được bằng một luật rõ ràng. Tiếng Anh gấp đôi phụ âm cuối khi từ có một âm tiết, kết thúc bằng đúng một phụ âm, và trước phụ âm đó là đúng một nguyên âm. Stop có một nguyên âm và một phụ âm cuối nên thành stopped. Plan cũng vậy nên thành planned. Jump thì kết thúc bằng hai phụ âm là m và p, nên luật không áp dụng, và bạn chỉ thêm -ed. Cùng nhóm với jump có helped, worked, jumped, lifted, banked.
Chuyện thứ hai là đuôi -ed. Tiếng Anh có ba kiểu đọc đuôi này và kiểu nào là do âm cuối của thân từ quyết định. Chỉ khi thân từ kết thúc bằng /t/ hoặc /d/ thì -ed mới thành một âm tiết riêng /ɪd/, kiểu started hay ended. Thân từ kết thúc bằng âm vô thanh khác, gồm /p/, /k/, /s/, /f/, /ʃ/, /tʃ/, thì -ed đọc là /t/. Còn lại thì -ed đọc là /d/. Jump kết thúc bằng /p/, một âm vô thanh, nên jumped đọc là /dʒʌmpt/, đúng một âm tiết, và đóng lại bằng ba phụ âm liền.
Ba phụ âm đó không đứng ngang hàng nhau. Âm /m/ là âm mũi và rất dễ nghe. Âm /t/ ở ngoài cùng mang thì quá khứ. Còn âm /p/ kẹt ở giữa thì trong lời nói thật gần như không được bật ra thành tiếng, môi chỉ khép lại một nhịp rồi mở sang /t/. Nghĩa là ngay cả khi người nói phát âm đầy đủ, cái bạn nghe được cũng chỉ là một khoảng lặng rất ngắn giữa /m/ và /t/, chứ không phải một tiếng p rõ ràng.
Vài động từ khác cùng cảnh cũng đáng xem để đối chiếu: quá khứ của stop là ca đối chiếu trực tiếp về luật gấp đôi phụ âm vì nó gấp đôi còn jump thì không, quá khứ của dance cũng đóng bằng một cụm ba phụ âm với /t/ ở ngoài cùng nên rụng theo đúng kiểu, còn quá khứ của run là động từ chuyển động hay bị xếp cạnh jump nhưng lại bất quy tắc hoàn toàn. Muốn biết động từ này nằm đâu giữa các thì thì bài ngữ pháp tiếng Anh là bản đồ lớn hơn.
Jumped đứng ở đâu, và jump khác leap chỗ nào
Nguyên tắc gọn nhất: jumped vừa là quá khứ đơn vừa là phân từ, nên vai của nó do từ đứng trước quyết định chứ không do hình dạng của nó. Không có gì đứng trước, đó là quá khứ đơn. Có have, has, had đứng trước, đó là phân từ trong thì hoàn thành.
| Câu | Đúng hay sai | Vì sao |
|---|---|---|
| The dog jumped over the fence. | Đúng | Quá khứ đơn, kể một sự việc đã đóng lại |
| Prices have jumped since January. | Đúng | Phân từ đi sau have, mức tăng còn giữ tới hiện tại |
| Prices have jumped last January. | Sai | Hiện tại hoàn thành không đi với mốc quá khứ cụ thể |
| Did the price jumped again? | Sai | Sau did là nguyên thể jump |
| He jumped the queue in front of everyone. | Đúng | jump có tân ngữ trực tiếp, nghĩa là chen ngang |
| She jumped to the conclusion too fast. | Đúng | jump to a conclusion là cụm cố định, giới từ to bắt buộc |
Phần gây rối tiếp theo là nghĩa. Tiếng Việt dùng chữ nhảy cho một vùng rộng, còn tiếng Anh chia vùng đó ra khá kỹ, và jump chỉ chiếm một phần. Sáu cặp dưới đây vạch rõ ranh giới.
| Cặp câu | Khác nhau ở đâu |
|---|---|
| He jumped over the stream. / He leapt over the stream. | jump trung tính, dùng hằng ngày. leap trang trọng hơn, gợi một cú nhảy dài và dứt khoát |
| She jumped down the steps. / She hopped down the steps. | hop là nhảy ngắn, nhẹ, thường bằng một chân hoặc lặp nhiều nhịp nhỏ |
| They jumped at the offer. / They took the offer. | jump at nhấn vào sự vồ vập, chộp lấy ngay. take chỉ là nhận |
| We danced all night. / We jumped all night. | Tiếng Việt gọi cả hai là nhảy. dance là khiêu vũ, jump là nhảy lên khỏi mặt đất |
| The price jumped. / The price rose. | jumped nói mức tăng đột ngột và đáng chú ý. rose trung tính về tốc độ |
| I jumped when the door slammed. / I was startled when the door slammed. | jump ở đây là giật mình theo phản xạ cơ thể, không phải nhảy có chủ đích |
Một chi tiết nữa hay bị bỏ qua: jump có thể có tân ngữ trực tiếp, và trong mấy trường hợp đó nó rời hẳn nghĩa đen. Bạn jump the queue là chen hàng. Bạn jump a red light là vượt đèn đỏ. Bạn jump the gun là làm sớm hơn lúc được phép. Trong cả ba, tân ngữ không phải thứ bị nhảy qua theo nghĩa vật lý, và nếu bạn dịch thẳng thì cả câu tối nghĩa.
Nghe jumped trong câu nói thật
Đây là phần bạn sẽ không tìm thấy trong một bảng chia động từ, và cũng là phần quyết định bạn có chép đúng thì của câu hay không. Trên giấy, jumped khác jump hai chữ cái rất dễ thấy. Trong âm thanh, phần khác nhau đó chỉ là một cú chạm lưỡi kéo dài vài phần trăm giây, và nó là thứ đầu tiên bị hy sinh khi câu chạy nhanh.
Âm /p/ trong jumped không bao giờ được bật ra thành tiếng. Kẹt giữa /m/ và /t/, môi chỉ khép lại rồi lưỡi chạy tiếp lên lợi. Bạn nghe được một khoảng nghẽn rất ngắn chứ không nghe được tiếng p. Người học chờ nghe đủ ba âm rồi kết luận là mình nghe kém, trong khi thật ra người bản xứ cũng không phát ra ba âm rời.
Trước phụ âm, âm /t/ của jumped biến mất hoàn toàn. "jumped back" ra thành "jum-back". "jumped down" thành "jum-down". "jumped straight in" thành "jum-strait in". Ở đúng những vị trí phổ biến nhất này, jumped và jump phát ra giống hệt nhau, và cả thì của câu treo lên một âm không tồn tại trong âm thanh.
Trước nguyên âm, âm /t/ không mất mà nhảy sang từ sau. "jumped in" ra thành "jum-tin". "jumped out" thành "jum-taut". "jumped over" thành "jum-tover". Nếu bạn tách chữ theo mắt thì sẽ đi tìm âm /t/ ở cuối từ thứ nhất, mà nó đã sang nằm ở đầu từ thứ hai rồi.
Âm /dʒ/ đầu từ hay bị người Việt thay bằng một âm khác. Jump mở đầu bằng /dʒ/, một âm tắc xát, lưỡi chạm rồi bật ra kèm tiếng xì. Rất nhiều người Việt phát nó thành /z/ hoặc /j/, và khi nghe cũng xếp nó nhầm vào ô đó. Hệ quả là jumped bị chép ra thành một chữ bắt đầu bằng y hoặc z, hoặc bị lẫn với chữ young trong câu nói nhanh.
Nguyên âm của jump ngắn và trung tâm, rất dễ trượt sang jam. Jump có nguyên âm /ʌ/, ngắn và nằm giữa khoang miệng. Jam có nguyên âm /æ/, mở hơn và nằm phía trước. Khi cả hai đóng bằng cụm phụ âm mờ, "the traffic jumped" và "the traffic jammed" nghe rất gần nhau, mà nghĩa thì ngược hẳn.
Have và has trước jumped gần như tàng hình. "Prices have jumped" trong lời nói thật là "prices've jumped", và phần 've chỉ là một tiếng /v/ dính vào cuối chủ ngữ. Nghe hụt phần đó là chép ra "prices jumped", một câu vẫn đúng ngữ pháp nhưng đã đổi thì và đổi luôn ý người nói.
Cùng một câu, ba trạng thái: viết ra, vang lên, và bị chép trượt. Bảng sau bày cả ba. Cột giữa là âm thật vang tới tai bạn, không phải dạng phiên âm trong sách.
| Câu thật | Nghe ra như | Người học hay chép thành |
|---|---|---|
| He jumped in without asking. | hi jum-tin withaut asking | He jump in without asking. |
| Prices jumped back to where they were. | praisiz jum-back tuh wer they wer | Prices jump back to where they were. |
| She jumped out of her chair. | shi jum-taut v her cher | She jumped down of her chair. |
| Sales have jumped since the launch. | seilz-v jumt sins the lonch | Sales jumped since the launch. |
| Everyone jumped to the same conclusion. | evrywan jum-tuh the seim... | Everyone jump to the same conclusion. |
| The whole room jumped when it fell. | the houl rum jum-wen it fel | The whole room jumps when it fell. |
Nhìn cột thứ ba sẽ thấy các lỗi rơi vào ba loại rất khác nhau. Loại thứ nhất là rơi mất đuôi, jumped thành jump, và nó xảy ra đúng ở những dòng mà từ tiếp theo bắt đầu bằng phụ âm. Loại thứ hai là lỗi trợ động từ bị nuốt, kiểu "sales have jumped" thành "sales jumped", vì phần have rút thành một tiếng /v/ và tai bạn ghép nó vào chủ ngữ. Loại thứ ba là lỗi giới từ, khi tai bắt được động từ nhưng não tự điền một giới từ quen thuộc hơn vào chỗ trống. Ba loại này cần ba cách chữa khác nhau, và biết mình đang mắc loại nào là nửa quãng đường.
Trong một buổi nghe chép chính tả trên WELE, sự khác biệt đó lộ ra ngay. Bạn chép lại nguyên trạng câu vừa nghe, phần chấm soi vào đúng từ lệch, và bạn thấy chữ jump của mình nằm cạnh chữ jumped của bản gốc. Nếu lỗi lặp lại ở nhiều câu khác nhau nhưng luôn ở đúng chỗ có phụ âm đứng ngay sau, thì bạn biết vấn đề không phải bạn quên chia thì, mà là tai bạn chưa nghe được cụm phụ âm cuối.
Thay vì chép thêm nhiều đoạn ngẫu nhiên, bạn nghe lại đúng những câu có jumped rồi đọc to theo, và tự kiểm tra bằng miệng mình: nói jumped mà môi không khép lại một nhịp trước khi lưỡi chạm lợi thì bạn đang nói jump. Đọc phân biệt được là điều kiện gần như bắt buộc để nghe phân biệt được, vì tai và miệng dùng chung một bản đồ âm.
Nếu muốn hiểu vì sao các cụm phụ âm cuối này biến mất chứ không phải bạn nghe kém, bài connected speech giải thích cơ chế nuốt âm và nối âm cho cả câu. Chỗ luyện trên giọng thật là podcast trong thư viện, và bài nào cũng có transcript để đối chiếu.
Cụm hay gặp với jumped
Jump đẻ ra một bộ phrasal verb và thành ngữ khá dày, và trong hội thoại thật bạn gặp các cụm này nhiều hơn gặp jump theo nghĩa nhảy lên khỏi mặt đất. Mười ba dòng dưới viết sẵn ở dạng quá khứ để bạn quen mặt luôn.
| Cụm | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| jump in | Nhảy vào, chen vào cuộc nói chuyện | Sorry, I jumped in before you finished. |
| jump on something | Chộp lấy cơ hội, hoặc bắt lỗi ai rất nhanh | They jumped on the idea the moment they heard it. |
| jump at the chance | Vồ lấy cơ hội | She jumped at the chance to work abroad. |
| jump to conclusions | Vội kết luận | He jumped to conclusions before reading the report. |
| jump the gun | Làm sớm hơn lúc được phép | We jumped the gun and announced it too early. |
| jump the queue | Chen hàng | Someone jumped the queue and nobody said anything. |
| jump out at someone | Đập ngay vào mắt | One number jumped out at me in the spreadsheet. |
| jump ship | Bỏ sang chỗ khác, nhất là bỏ việc | Half the team jumped ship after the merger. |
| jump down someone's throat | Nạt ai ngay lập tức | He jumped down my throat over a small typo. |
| jump start | Kích cho khởi động lại | They jump started the campaign with a discount. |
| jump over | Nhảy qua | The dog jumped over the low fence. |
| jump back | Giật lùi lại | I jumped back when the bike came around the corner. |
| prices jumped | Giá tăng vọt | Prices jumped nearly ten percent in one quarter. |
Có một chi tiết đáng để ý ở jump in và jump on. Cả hai đều nói về việc lao vào một chuyện đang diễn ra, nhưng sắc thái ngược nhau. Jump in thường trung tính hoặc thậm chí lịch sự, kiểu xin phép nói xen một câu. Jump on thì mang sức nặng: jump on an idea là chộp lấy nó, còn jump on someone là bắt bẻ người ta ngay khi họ vừa mở miệng.
Một chi tiết nữa về jump ship và jump the gun. Hai cụm này không còn chút nghĩa nhảy nào và bạn sẽ gặp chúng dày đặc trong podcast về công việc. Jump ship gợi hình ảnh bỏ tàu, nên nó luôn hàm ý rời đi khi tình hình xấu. Jump the gun đến từ điền kinh, nghĩa là xuất phát trước tiếng súng, nên nó luôn hàm ý làm sớm một cách sai luật hoặc hớ hênh.
Lỗi người Việt hay mắc với jump
Viết jumpped hai chữ p. Luật gấp đôi phụ âm chỉ áp dụng khi từ kết thúc bằng đúng một phụ âm sau đúng một nguyên âm. Jump kết thúc bằng hai phụ âm m và p nên không gấp đôi gì cả. So sánh cho rõ: stop thành stopped, plan thành planned, nhưng jump thành jumped và help thành helped.
Did you jumped. Quá khứ đã nằm ở did, nên động từ đứng sau trở lại nguyên thể. "Did the price jump again?" mới đúng. Lỗi này thường rơi vào lúc bạn đang chú tâm nhớ phải thêm -ed, nhớ tới mức thừa.
Đọc jumped thành hai âm tiết. Đuôi -ed chỉ tách thành âm tiết riêng khi thân từ kết thúc bằng /t/ hoặc /d/, kiểu started hay needed. Jump kết thúc bằng /p/ nên jumped vẫn là một âm tiết. Đọc thành "jăm-pịd" khiến tai bạn chờ sai chỗ khi nghe, và người nghe bạn nói phải xử lý thêm một nhịp thừa.
Dùng jump cho khiêu vũ. Tiếng Việt gọi cả hai là nhảy, nên câu "we jumped at the wedding" xuất hiện khá thường xuyên, và nó nói rằng cả đám cưới cùng nhảy dựng lên khỏi mặt đất. Khiêu vũ là dance. Jump là rời chân khỏi mặt đất, hoặc là các nghĩa bóng trong bảng phía trên.
Nhầm giới từ sau jump. Ba cụm rất gần nhau nhưng không thay nhau được: jump to a conclusion là vội kết luận, jump at a chance là chộp lấy cơ hội, jump on an idea là bám ngay lấy ý tưởng. Nói "jump to the chance" hoặc "jump at the conclusion" là câu người bản xứ không dùng, dù người nghe vẫn đoán ra ý bạn.
Bỏ hẳn đuôi -ed vì trong câu đã có từ chỉ thời gian. "Last quarter prices jump ten percent" là câu rất hay gặp, và nó ra đời vì tiếng Việt đánh dấu quá khứ bằng trạng từ chứ không bằng động từ. Trong tiếng Anh, có last quarter rồi vẫn phải có jumped. Đánh dấu hai chỗ chứ không phải một, kể cả khi âm /t/ đó gần như không nghe thấy trong lời nói.
Bài tập nhanh
Tám câu, điền jump, jumps, jumped hoặc jumping. Hoàn thành cả bài rồi hãy mở đáp án ở cuối.
- The cat ______ off the table when the phone rang.
- Did anyone ______ in before you finished speaking?
- Sales have ______ almost twenty percent since March.
- She ______ rope every morning before work.
- The kids were ______ on the sofa when we walked in.
- He ______ to the wrong conclusion and sent the email anyway.
- I did not ______ at the offer, I took a week to think.
- Two people ______ the queue and nobody said anything.
Đáp án: 1. jumped. 2. jump. 3. jumped. 4. jumps. 5. jumping. 6. jumped. 7. jump. 8. jumped.
Riêng câu 2 và câu 7 thì nên đọc lại một lần nữa. Cả hai có did hoặc did not đứng trước nên động từ về nguyên thể, dù cả câu nói về quá khứ. Người học hay điền jumped vào đây vì đang nghĩ tới thì chứ không nhìn vào từ đứng ngay trước. Câu 4 cũng đáng nhìn lại: every morning đẩy câu về thói quen ở hiện tại, chủ ngữ she nên phải có s.
Câu hỏi thường gặp
Quá khứ của jump là gì?
Là jumped. Jump là động từ có quy tắc nên quá khứ đơn và quá khứ phân từ dùng chung một dạng jumped, đọc /dʒʌmpt/, một âm tiết.
Jumped hay jumpped, viết thế nào mới đúng?
Chỉ có jumped, một chữ p. Tiếng Anh gấp đôi phụ âm cuối khi từ có một âm tiết và kết thúc bằng đúng một phụ âm sau một nguyên âm, kiểu stop thành stopped. Jump kết thúc bằng hai phụ âm nên không gấp đôi.
Jumped đọc thế nào cho đúng?
Đọc là /dʒʌmpt/. Đuôi -ed đọc thành /t/ chứ không thành một âm tiết riêng, vì thân từ kết thúc bằng âm vô thanh /p/. Âm /p/ ở giữa gần như không được bật ra, bạn chỉ khép môi một nhịp rồi chuyển sang /t/.
Jump và leap khác nhau thế nào?
Jump là từ hằng ngày, dùng cho mọi kiểu nhảy. Leap trang trọng hơn và gợi một cú nhảy dài, dứt khoát, hay gặp trong văn viết và trong nghĩa bóng như a leap of faith. Leap còn có hai dạng quá khứ là leaped và leapt, trong khi jump chỉ có jumped.
Prices jumped nghĩa là gì?
Nghĩa là giá tăng vọt trong thời gian ngắn. Đây là nghĩa bạn gặp nhiều nhất trong bản tin kinh tế, và nó khác rose ở chỗ jumped nhấn vào mức tăng đột ngột, đủ để người ta chú ý.
Nghe hụt đuôi -ed thì luyện thế nào cho hết?
Không có mẹo ngữ pháp nào chữa được chuyện này vì gốc của nó nằm ở tai. Cách đo thực tế nhất là chép lại vài đoạn hội thoại rồi xem mình hụt đuôi ở đâu, trước phụ âm hay trước nguyên âm. Bài kiểm tra trình độ nghe cho bạn điểm xuất phát, và lần đo sau sẽ có cái để so.
Bảng dạng của jump bạn đọc xong trong ba mươi giây, và đó là phần dễ nhất của trang này. Phần còn lại, chuyện ba phụ âm chồng lên nhau ở cuối từ và cái âm /p/ không bao giờ được bật ra, chỉ thật sự đi vào tai khi bạn nghe hụt nó rồi nhìn thấy chỗ mình chép sai. Chọn một tập ngắn và thử nghe chép chính tả một đoạn có jumped, rồi quay lại bảng ở đầu bài xem còn thấy nó khô khan nữa không.
